Pająk biega po sieci pełnej lepkich kropelek, a sam się nie przykleja. Nie ma tu jednego sekretu. Działa kilka mechanizmów naraz: budowa samej sieci, budowa odnóży i ostrożny sposób poruszania się.
Nie cała sieć jest lepka
Najczęstszy błąd polega na założeniu, że każda nitka pajęczyny jest klejąca. Weźmy klasyczną sieć kołową, jaką tka na przykład krzyżak. Składa się ona z nitek o różnym przeznaczeniu:
- rama i promienie to suche, gładkie nici, które trzymają całą konstrukcję i rozchodzą się od środka jak szprychy w kole;
- spirala chwytna to cienka nić nawinięta na promienie, pokryta lepkimi kropelkami;
- spirala pomocnicza to tymczasowa nić, która ułatwia budowę i nie służy do łowienia.
Pająk porusza się głównie po promieniach i ramie, czyli po częściach, które nie są lepkie. Na spiralę chwytną wchodzi tylko wtedy, gdy musi, na przykład aby podejść do ofiary albo naprawić uszkodzenie. Budując sieć, zaczyna od konstrukcji nośnej, a lepką spiralę dokłada na końcu. Dzięki temu przez większość czasu stąpa po bezpiecznych nitkach.
Jak działa pajęczy klej
Lepkość spirali chwytnej nie wynika z tego, że cała nić jest posmarowana klejem. Wzdłuż cienkiej nitki układają się mikroskopijne kropelki, trochę jak koraliki na sznurku. Mają one gęstą, wodnistą konsystencję i dobrze przylegają do powierzchni, z którymi się zetkną. Owad, który wpada w sieć, dotyka nitek skrzydłami, nogami i całym ciałem. Przykleja się więc w wielu miejscach naraz, a każde szarpnięcie zwykle tylko pogarsza sprawę.
Pająk wygląda tu zupełnie inaczej. Ma lekkie ciało i cienkie odnóża, a styka się z siecią niewielką powierzchnią.
Odnóża zaprojektowane do chodzenia po nitkach
Na końcu każdej stopy pająka znajdują się maleńkie pazurki, zwykle trzy. Dwa większe działają jak haczyki i zaczepiają się o nić. Mniejszy, środkowy, pomaga ją przytrzymać. Do tego dochodzą drobne szczecinki, często ząbkowane, które pomagają prowadzić nić i ją chwytać. Pająk nie stoi więc na nitce całą powierzchnią stopy, lecz raczej się na niej zawiesza i zaczepia.
Im mniejsza powierzchnia kontaktu, tym mniej miejsca na przyklejenie. To podobna zasada jak z chodzeniem po mokrej, lepkiej podłodze na samych palcach zamiast całą stopą.
Część badaczy zwraca też uwagę na możliwą rolę powłoki na odnóżach, która ogranicza przyleganie kleju. Ten temat jest wciąż badany i nie warto go przedstawiać jako ostatecznie rozstrzygniętego. Najpewniejszym wyjaśnieniem pozostaje połączenie pozostałych czynników, czyli wyboru nitek, budowy stóp i sposobu chodzenia.
Ostrożność i doświadczenie
Pająk dobrze „czuje” swoją sieć. Odbiera drgania nitek i na tej podstawie rozpoznaje, czy w sieci jest ofiara, czy tylko poruszył ją wiatr. Wie też, po których fragmentach można bezpiecznie chodzić. Porusza się zwykle powoli i precyzyjnie, stawiając odnóża tak, by nie zahaczyć o lepkie kropelki.
Nie oznacza to, że pająk jest całkowicie odporny na własny klej. Zdarza się, że zaplącze się w lepką część sieci, zwłaszcza jeśli dotknie jej większą częścią ciała. Zwykle jednak potrafi się uwolnić. Bezpieczeństwo wynika więc głównie z unikania ryzyka, a nie z magicznej odporności.
Nie każdy pająk ma lepką sieć
Warto pamiętać, że lepka spirala to tylko jedno z rozwiązań. Różne grupy pająków łowią zupełnie inaczej:
- pająki sieci kołowych używają lepkiej spirali, o której była mowa wyżej;
- pająki budujące sieci płachtowe lub lejkowate stawiają na gęstą, suchą tkaninę. Ofiara się w niej plącze i potyka, a pająk szybko ją chwyta, bo sam biega po jedwabiu bez kłopotu;
- pająki z jedwabiem „czesanym” wytwarzają nić o wyjątkowo drobnych włókienkach, które zaczepiają się o owada bez użycia kleju;
- pająki łowiące bez sieci, na przykład skakuny czy pająki z rodziny wilkowatych, wcale nie budują pułapek i polują na zasadzie pościgu lub zasadzki.
Pytanie o przyklejanie się dotyczy więc głównie tych gatunków, które używają klejących kropelek. W pozostałych przypadkach problem w ogóle nie występuje.
Co z tego wynika w praktyce
Wiedza o budowie pajęczyny przydaje się, gdy chcemy obserwować pająki w ogrodzie albo na działce:
- Najlepszy czas na obserwacje to wczesny ranek, gdy rosa osiada na nitkach i sieć staje się widoczna. Kropelki wody układają się wtedy na spirali chwytnej jak małe paciorki.
- Dobrze przyjrzeć się trasie pająka. Zauważysz, że zwykle wraca do środka sieci po promieniach.
- Nie warto dotykać sieci palcami. Zniszczysz ją, a pająk będzie musiał zużyć sporo energii na odbudowę.
- Sieć w miejscu, gdzie przeszkadza, np. w przejściu lub przy drzwiach, można zdjąć miotełką lub patykiem. Pająka najlepiej przenieść w spokojniejsze miejsce.
Pająki ogrodowe żywią się głównie owadami, więc ich obecność zwykle nie jest problemem. Jeśli ktoś ma wątpliwości co do konkretnego gatunku, warto sprawdzić go w wiarygodnym atlasie przyrodniczym.
Pająk nie przykleja się do własnej sieci, bo jest dla niej jak wytrawny wspinacz: zna trasę, wybiera bezpieczne chwyty i stąpa lekko. To spokojna, a przy tym bardzo skuteczna inżynieria.