Wystarczy zapach świeżo upieczonego ciasta, kremu z dzieciństwa czy deszczu na rozgrzanym asfalcie, a nagle czujemy się, jakbyśmy wrócili do dawnych lat. To nie przypadek: węch ma wyjątkowo krótką drogę do obszarów mózgu odpowiedzialnych za emocje i pamięć. Wyjaśniamy, jak to działa i jak można to wykorzystać na co dzień.
Jak właściwie działa węch
Cząsteczki zapachowe unoszą się w powietrzu i razem z oddechem trafiają do jamy nosowej. Wysoko w nosie znajduje się nabłonek węchowy z komórkami receptorowymi. Człowiek ma kilkaset rodzajów receptorów węchowych. Pojedyncza woń zwykle pobudza kilka z nich naraz, a mózg odczytuje taką kombinację jak swego rodzaju „wzór” i rozpoznaje zapach.
Dzięki temu potrafimy odróżnić ogromną liczbę zapachów, choć dokładna liczba zależy od sposobu liczenia i metodologii badań. Węch działa też, gdy jemy: aromaty z jedzenia docierają do nosa od środka, od strony gardła. Dlatego przy silnym katarze potrawy wydają się mdłe, mimo że język nadal rozpoznaje smak słodki, słony, kwaśny i gorzki.
Skrót do emocji i pamięci
Sygnały z receptorów węchowych trafiają najpierw do opuszki węchowej, czyli niewielkiej struktury z przodu mózgu. Stąd mają stosunkowo bezpośrednie połączenia z innymi obszarami:
- ciałem migdałowatym, które bierze udział w przetwarzaniu emocji,
- hipokampem, który jest ważny dla tworzenia i odtwarzania wspomnień.
Przy wzroku czy słuchu informacja zwykle przechodzi najpierw przez wzgórze, rodzaj stacji przekaźnikowej, i dopiero potem trafia dalej. Zapach w dużej mierze omija ten etap. Dlatego reakcja emocjonalna na woń bywa szybka, zanim zdążymy w ogóle pomyśleć, co to za zapach i skąd go znamy.
Efekt Prousta, czyli podróż w czasie przez nos
Zjawisko, w którym zapach nagle przywołuje żywe wspomnienie, nazywa się często efektem Prousta. Nazwa pochodzi od francuskiego pisarza Marcela Prousta, w którego powieści smak herbaty z ciastkiem uruchamia lawinę wspomnień z dzieciństwa.
Badania psychologiczne sugerują, że wspomnienia wywołane zapachem są często bardziej emocjonalne i silniej dają poczucie „przeniesienia się w czasie” niż te przywołane przez inne bodźce. Często dotyczą też wczesnych lat życia. Warto jednak pamiętać o dwóch rzeczach:
- nie każdy zapach przywołuje wspomnienia, a siła tego efektu bywa różna u różnych osób,
- ten sam zapach może być dla jednej osoby miły, a dla innej nieprzyjemny, bo wszystko zależy od osobistych skojarzeń.
Dlatego nie istnieje zapach uniwersalnie „dobry”. Woń, która komuś kojarzy się z babcinym domem, innej osobie może przypominać o trudnym okresie.
Dlaczego tak trudno opisać zapach słowami
Większość z nas z łatwością rozpozna zapach cynamonu czy świeżo skoszonej trawy, ale często nie potrafi go dokładnie opisać. Mówimy zwykle: „pachnie jak…” i wskazujemy źródło zapachu, zamiast użyć osobnego słowa. Wynika to częściowo z tego, że ośrodki odpowiedzialne za język nie są z węchem połączone tak ściśle jak z innymi zmysłami. Zapach czujemy więc mocno, ale opisujemy go z trudem. Stąd znane uczucie, że „znam ten zapach, ale nie wiem skąd”.
Jak wykorzystać to na co dzień
Związek węchu z pamięcią można wykorzystać w prosty sposób, bez specjalnego sprzętu:
- Zapach na pamiątkę. W czasie wyjazdu używaj codziennie tego samego mydła lub kremu. Po powrocie zapach może łatwiej przywołać wspomnienia z podróży.
- Rytuał relaksu. Jeśli łączysz wieczorną herbatę lub kąpiel z jednym, łagodnym zapachem, z czasem może on kojarzyć się ze spokojem i pomagać w wyciszeniu.
- Nauka. Niektóre badania sugerują, że ten sam delikatny zapach podczas nauki i powtórki może nieco ułatwiać przypominanie. Efekt bywa niewielki i nie ma gwarancji, więc traktuj to jako dodatek, nie zamiennik porządnej powtórki.
- Rodzinne wspomnienia. Gotowanie potraw według starych przepisów czy sadzenie roślin, które pachniały w dawnym ogrodzie, to sposób na podtrzymywanie rodzinnych historii.
- Uważne wąchanie. Zatrzymaj się czasem na kilka sekund i skup na zapachu kawy, ziemi po deszczu czy świeżego chleba. Łatwiej wtedy zapamiętać chwilę.
Przy intensywnych zapachach warto zachować umiar. Mocne aromaty mogą drażnić osoby wrażliwe, alergików i małe dzieci, a także zwierzęta domowe, dlatego dobrze jest wietrzyć pomieszczenia i nie przesadzać z ilością.
Na koniec: jeśli zauważysz, że Twój węch nagle osłabł lub zniknął i nie wraca przez dłuższy czas, warto skonsultować się z lekarzem. Sam zmysł powinien działać na co dzień, bo to także część naszej codziennej ochrony, na przykład przed nieświeżym jedzeniem czy dymem.
Węch to zmysł często niedoceniany, a jednak to właśnie on potrafi w sekundę przenieść nas do ważnych chwil z przeszłości. Warto dać mu trochę więcej uwagi.