Gdy robi się zimno i brakuje pożywienia, część zwierząt po prostu „wyłącza” większość funkcji organizmu, a inne tylko zwalniają tempo życia. Choć potocznie wszystko nazywamy snem zimowym, biologia rozróżnia kilka strategii, które mocno się od siebie różnią. Wyjaśniamy, na czym polegają i dlaczego natura wymyśliła więcej niż jedno rozwiązanie.
Po co zwierzętom zimowy odpoczynek?
Zima to dla wielu gatunków podwójny problem: niska temperatura i mało jedzenia. Utrzymywanie stałej temperatury ciała kosztuje mnóstwo energii, a owady, nasiona czy zielone rośliny stają się trudno dostępne. Zwierzę ma wtedy kilka możliwości: odlecieć w cieplejsze miejsce, szukać pokarmu mimo trudności albo ograniczyć zapotrzebowanie na energię. Ta ostatnia strategia prowadzi właśnie do hibernacji lub snu zimowego.
Oszczędzanie energii nie jest jednak darmowe. Zwierzę musi wcześniej zgromadzić zapasy, znaleźć bezpieczną kryjówkę i przetrwać okres, w którym jest mniej czujne. Dlatego te strategie rozwinęły się głównie tam, gdzie zimy są przewidywalne i wyraźnie odczuwalne.
Hibernacja: głębokie wyłączenie organizmu
Prawdziwa hibernacja to stan, w którym temperatura ciała spada bardzo mocno, a tętno i oddychanie wyraźnie zwalniają. Zwierzę jest wtedy trudne do obudzenia, a jego organizm zużywa niewielką część energii potrzebnej w czasie aktywności. Typowymi przykładami w Polsce są:
- jeże – zwijają się w gnieździe z liści i traw, często pod stosem gałęzi,
- nietoperze – zimują w jaskiniach, piwnicach, starych sztolniach i strychach,
- popielicowate (np. popielice, orzesznice) – chowają się w dziuplach i norach,
- susły i świstaki – głęboko zakopują się w podziemnych norach.
Hibernujące zwierzęta nie śpią jednak bez przerwy aż do wiosny. Co jakiś czas się wybudzają, a każde takie wybudzenie wymaga dużej ilości energii. Dlatego zakłócanie ich kryjówek bywa groźne: nadmiar przebudzeń może wyczerpać zapasy tłuszczu, zanim nadejdzie wiosna.
Sen zimowy: płytszy, ale też skuteczny
W przypadku snu zimowego organizm zwalnia, ale nie spada tak drastycznie jak podczas hibernacji. Zwierzę jest łatwiejsze do obudzenia, a jego temperatura ciała pozostaje wyższa. Klasycznym przykładem jest niedźwiedź brunatny. Przez wiele tygodni niemal nie je, nie pije i nie wydala, ale w razie zagrożenia potrafi zareagować.
Do tej grupy zalicza się też na przykład borsuki, które zimę spędzają głównie w norach, z okresami większej i mniejszej aktywności. Wiewiórki i chomiki europejskie to z kolei przykłady zwierząt, które część zimy odsypiają, ale korzystają też z zapasów zgromadzonych wcześniej. Granica między tymi strategiami jest płynna i naukowcy nie zawsze zgadzają się co do ścisłych definicji, dlatego w różnych źródłach ten sam gatunek bywa opisywany nieco inaczej.
Dlaczego jedne gatunki hibernują, a inne nie?
O wyborze strategii decyduje kilka czynników:
- Wielkość ciała – małe zwierzęta szybko tracą ciepło, więc głębokie obniżenie temperatury bardziej im się opłaca. Duży niedźwiedź ma korzystniejszy stosunek masy do powierzchni ciała i łatwiej mu utrzymać ciepło.
- Dostępność pokarmu – gatunki, które nie mogą znaleźć jedzenia zimą (np. owadożerne nietoperze), mają niewielki wybór.
- Możliwość gromadzenia zapasów – jedne zwierzęta odkładają tłuszcz w ciele, inne ukrywają pożywienie w kryjówkach.
- Bezpieczeństwo kryjówki – głęboka hibernacja jest ryzykowna, jeśli nie ma miejsca, gdzie drapieżnik nie dotrze.
- Klimat – tam, gdzie zimy są łagodne, zwierzęta często zapadają w krótsze, płytsze okresy bezruchu.
Warto też pamiętać o zwierzętach zmiennocieplnych, takich jak płazy czy gady. Ich temperatura zależy od otoczenia, więc zimą po prostu zastygają w bezruchu w norach, pod kamieniami, w mule na dnie zbiorników albo pod ściółką. To zjawisko określa się często mianem zimowego odrętwienia i różni się od hibernacji ssaków.
Jak możemy pomóc zimującym zwierzętom?
Zwykły człowiek ma kilka prostych sposobów, by ułatwić zwierzętom przetrwanie zimy:
- zostaw w ogrodzie kącik ze stosem liści, gałęzi lub kompostem – to naturalne schronienie dla jeży i innych drobnych zwierząt,
- przed paleniem ogniska lub przenoszeniem sterty sprawdź, czy nikt się w niej nie ukrył,
- nie wchodź do jaskiń, sztolni i innych miejsc zimowania nietoperzy; wiele z nich jest chronionych, a zasady wstępu warto sprawdzić w aktualnych przepisach i komunikatach zarządców terenu,
- jeśli znajdziesz jeża lub nietoperza w dziwnym miejscu albo w dziwnym czasie, skontaktuj się z lokalnym ośrodkiem rehabilitacji dzikich zwierząt lub organizacją przyrodniczą,
- nie dokarmiaj dzikich zwierząt na własną rękę bez sprawdzenia, czym wolno i czym warto to robić – niewłaściwy pokarm może im zaszkodzić.
Zimowy sen to nie lenistwo, tylko skuteczny sposób na przetrwanie trudnej pory roku. Jeśli zostawimy zwierzętom odrobinę spokoju i bezpieczne schronienie, same doskonale sobie poradzą.